Boeken
A clockwork orange (1962) Van Anthony Burgess
Romans
149 pagina's
In Burgess's infamous nightmare vision of youth culture in revolt, 15-year-old Alex and his friends set out on a diabolical orgy of robbery, rape, torture and murder. Alex is jailed for his teenage delinquency and the state tries to reform him - but at what cost?
Uitgever: PenguinISBN: 140032193x
Toegevoegd door Arthur
Stem hier:
4,20 / 5 stemmen
4,20 / 5 stemmen
Reacties
misslizard,
4 / 5
Heel lang geleden, heb ik Stanley Kubrick's verfilming van dit boek gezien en het is 1 van de weinige films die ik gezien heb in mijn leven die blijvende indruk op mij hebben gemaakt. Niet omdat ik ervan genoten heb: sterker nog: ik werd behoorlijk beroerd van de combinatie van extreme geweldadigheid (van zowel Alex en zijn vrienden als van de staat en haar helpers) en de vervreemde wereld waarin het zich afspeelt.
Onlangs sprak ik met een vriend over deze film, als zijnde 1 van de films die een enorme indruk op me hebben gemaakt en al pratende besloot ik het boek te bestellen en te gaan lezen.
Het boek gaat over Alex en zijn 3 vrienden, die iedere avond plezier maken door uiterst geweldadig mensen te beroven, verkrachten, in elkaar te slaan, zowel op straat, in winkels als door hun huizen binnen te dringen. Op een dag wordt Alex opgepakt en beland in de gevangenis, veroordeeld voor 14 jaar wegens moord. Na 2 jaar is er een experiment om mensen te genezen van hun 'criminele inborst' en Alex is de eerst die deze 'therapie' ondergaat. In een korte periode wordt hij in een kliniek door middel van injecties en hersenspoelingen met behulp van uiterst geweldadige filmfragmenten, van zijn geweldadigheid afgeholpen.
Na afloop van deze hersenspoeling, kan Alex niet meer geweldadig zijn: als hij denkt aan geweld of het wil uitvoeren, wordt hij domweg doodziek. Doordat de films waarmee Alex gehersenspoeld is voorzien zijn van de symfonieën van zijn favoriete componisten, zoals Mozart, Bach en Beethoven, wordt hij zelfs doodziek als hij deze muziek hoort. Alex is geen mens meer, maar een soort robot die reageert zoals hij geprogrammeerd is.
'Is a man who choses the bad perhaps in some way better than a man who has the good imposed upon him?' Wat heeft 'goed' zijn nog voor een betekenis als je er niet voor kiest? Mogen autoriteiten mensen met alle mogelijke en beschikbare middelen dwingen goed te zijn/hen goed te maken, zonder dat mensen er zelf voor kiezen?
Dit zijn de centrale vragen in het boek.
Antony Burgess kiest heel sterk voor het Christelijke en humanistische standpunt dat mensen uit vrije wil voor het goede moeten kiezen en dat het net zo misdadig is om misdadigers van hun eigen ik te beroven door ze tot het goede te programmeren.
Ik ga een heel eind met Antony Burgess mee: de integriteit van het menselijk lichaam en vooral ook van de menselijke geest, zijn voor mij onschendbaar.
Als Alex is vrijgelaten uit de kliniek, waar ze hem 'genezen' hebben van zijn criminele natuur, wordt hij een speelbal in handen van zowel de overheid als van een politieke groepering die hem wil gebruiken voor hun eigen politieke agenda. Dit naast de haat die hij tegenkomt van ex-slachtoffers en zijn totale onvermogen zich nog te kunnen verdedigen.
Alex wordt op een schrijnende manier tot zelfmoord gedreven, maar overleeft het. Na een aantal weken ziekenhuis, na zijn mislukte zelfmoordpoging, is hij weer zijn oude zelf.
De film eindigt hier (de Amerikaanse editie van het boek overigens ook, tenminste de uitgaves in de jaren '60 van de vorige eeuw), maar het boek gaat verder. In een laatste hoofdstuk laat Anthony Burgess Alex volwassen worden waardoor hij geen behoefte meer heeft aan geweld en verlangt naar een burgerlijk bestaan met een vrouw en een kind. Persoonlijk haalt het voor mij de kracht van het verhaal een beetje weg. Ik vind het niet geloofwaardig. Als Burgess het idee heeft dat veel jeugdcriminaliteit met het ouder worden overgaat, ga ik voor een deel met hem mee. Kinderen/tieners zijn egoïstisch, hebben minder controle over hun emoties, zien minder gevaar e.d. dan volwassenen en hebben minder inlevingsvermogen, domweg omdat hun hersenen nog niet zijn uitgegroeid. Ik ben ervan overtuigd dat jongeren die zich incidenteel misdragen en vandalisme plegen, zich soms bezighouden met kruimeldiefstallen of wel eens in een knokpartij terecht komen, over het algemeen later wel brave burgers worden. Maar types als Alex die bewust uitermate geweldadige criminele acties voorbereiden, kicken op geweld, erover dromen en fantaseren en niet een beetje knokken, maar mensen finaal tot moes slaan, zelfs tot de dood erop volgt, dat zijn geen dingen die vanzelf over gaan met ouder worden. Daarbij moet zo snel mogelijk ingegrepen worden, gestraft worden en de crimineel bewust laten worden van wat hij heeft veroorzaakt en dat dat absoluut niet door de beugel kan.
Anthony Burgess is een rasoptimist, die geloof in de goedheid van de mensen. Stanley Kubrick heeft een tegengestelde visie op de mens, een inktzwarte, aan het eind van de film wordt gesuggereerd dat de hele cirkel van geweld opnieuw begint.
Zelf zit ik er tussenin: ik ben ervan overtuigd dat de mens niet zozeer goed of slecht is maar vooral opportunistisch en geneigd de weg te volgen waarvan hij of zij denkt dat het de gemakkelijkste is tot succes. Mensen hebben voorkeursgedrag en dat is niet gemakkelijk te veranderen, maar met enige moeite, en vooral de wil om dat te veranderen door de persoon zelf, is het zeker niet onmogelijk. Ik ben er wel van overtuigd dat je mensen handreikingen kunt doen om hen te leren hun doelen op een andere manier (niet criminele manier) te bereiken, waarmee ik zeker niet wil zeggen dat jonge criminelen allemaal geholpen kunnen worden en verder niet bestraft hoeven worden. Anthony Burgess ziet de maatschappij als grote factor in crimineel gedrag, Stanley Kubrick ziet een veel grotere factor in het individu.
Al met al geeft het boek veel stof om over na te denken en roept het een hele serie vragen op, waardoor het actueel blijft, ook nu, 47 jaar na de eerst druk.
Bijzonder aan het boek, is het taalgebruik. Alex en zijn bende hebben een eigen taaltje, waarin veel verengelste Russische woorden zitten en bovendien het een en ander aan 'slang' en hun eigen vorm van grammatica en het te pas en onpas gebruik van het woord 'like'. In het begin moest ik wel even wennen aan dat taaltje, waarin het hele boek geschreven is, maar het went snel. Ik raad ook iedereen aan om de Engelse editie te lezen, omdat ik denk dat in de Nederlandse editie veel van dit bijzondere taalgebruik verloren gaat.
Samenvattend: een bijzonder, vervreemdend, fascinerend en nog steeds actueel boek. Net geen absolute topper, vanweg het voor mij teleurstellende laatste hoofdstuk, dat voor mij afbreuk doet aan het geheel.
Melden
